รูปร่างหน้าตาของกระบองเพชร

ลำต้น  ของกระบองเพชรมีลักษณะอวบน้ำ รูปทรงต่างกันไปหลายแบบตั้งแต่ทรงกลม ทรงกระบอก ไปจนถึงรูปร่างคล้ายกระบอง มีทั้งที่ขึ้นเป็นต้นเดี่ยวๆแตกกอเป็นกลุ่มและที่ขึ้นรวมกันเป็นกลุ่ม มีทั้งขนาดเล็กเส้นผ่าศูนย์กลางไม่กี่เซนติเมตร ไปจนถึงที่เป็นลูกกลมเส้นผ่าศูนย์กลางกว่า 1 เมตรหรือเป็นลำต้นสูงใหญ่กว่า20เมตรหรือเป็นสายห้อยลงมาแบบRhipsalis   ผิวต้นเรียบเป็นมันคล้ายเคลือบด้วยขี้ผึ้ง เพื่อช่วยลดการสูญเสียน้ำของต้น ส่วนใหญ่จะมีสีเขียวเพื่อใช้สังเคราะห์แสงแทนใบสร้างอาหารเพื่อเลี้ยงต้น
ต้นจะประกอบไปด้วยส่วนที่เรียกว่า “ ตุ่มหนาม ” ( areole ) ตุ่มหนามอาจเรียงต่อกันอยู่บนแนวซี่หรือสันสูงของต้นที่เรียกว่า “สันต้น ”(rib) หรือเรียงต่อกันอยู่บนเนินนูนที่เรียกว่า “ เนินหนาม ”( tubercles ) ของต้นก็ได้

หนาม  ถือว่าเป็นจุดเด่นของกระบองเพชร เนื่องจากมีความหลากหลายทั้งในเรื่องของรูปร่างลักษณะ อาจเป็นขนอ่อนนุ่มคล้ายขนสัตว์หรือแหลมแข็งอาจจะยามตรงหรือปลายงอเป็นตะขอ สีสันหลากหลายมากมายตั้งแต่สีขาว สีเหลือง สีส้ม สีแดง สีน้ำตาล ไปจนถึงสีดำ ในบางครั้งหนามยังเปลี่ยนสีไปตามอายุหรือตามสภาพและการปลูกเลี้ยงได้อีกด้วย
หนามจะขึ้นเรียงอยู่บนตุ่มหนาม แบ่งหนามออกเป็น 2 ส่วน คือ
หนามกลาง (central spine)
หนามข้าง (radial spine)

ดอก  ดอกของกระบองเพชรเป็นชนิดไม่มีก้านดอกรูปร่างลักษณะของดอกมีหลายแบบเช่น รูปกรวย (funnel- shaped) รูประฆัง (bell-shaped) รูปจาน (dish-like) หรืออาจมีลักษณะเป็นหลอด (tubular) มีสีสันสดใสต่างกันไปมากมาย ตั้งแต่สีขาว สีครีม สีเหลือง สีชมพู สีส้ม สีแดง บางชนิดอาจจะมีสองสีในดอกเดียวกัน ส่วนขนาดของดอกก็จะต่างกันไปตามชนิดและพันธุ์
แบ่งลักษณะดอกกระบองเพชรตามสมมาตรดอก สามารถแบ่งได้เป็น 2 ลักษณะ คือ
1. ดอกสมมาตรตามรัศมี (Actinomorphic flower) คือเมื่อแบ่งครึ่งดอกตามแนวเส้นผ่านศูนย์กลางแล้ว ทั้งสองด้านจะเหมือนกันทุกประการและแบ่งได้มากกว่าหนึ่งครั้ง
2. ดอกสมมาตรด้านข้าง (Zygomorphic flower) คือเมื่อแบ่งครึ่งดอกแล้วทั้งสองด้านจะเหมือนกันทุกประการ แต่แบ่งได้เพียงหนึ่งครั้งได้หลายแนว
ตำแหน่งที่เกิดดอกแคคตัสนั้นมักอยู่ที่บริเวณตุ่มหนามเป็นส่วนใหญ่ ยกเว้น
สกุล Echinocereus ดอกจะเกิดที่บริเวณใกล้ตุ่มหนาม
สกุล Mammillaria และ Coryphantha ดอกจะเกิดบริเวณซอกเนินหนาม
สกุล Melocactus , Discocactus และ Cephalocereus ดอกจะเกิดอยู่ในกลุ่มหนามที่บริเวณส่วนยอดของต้น ซึ่งมีลักษณะเป็นปุยนุ่มสีขาวหรือสีครีม เรียกบริเวณนี้ว่า เซฟาเลียม (cephalium)